Vijf Elementen als leidraad voor veranderingsprocessen

Voorkomen is beter dan genezen, dit is het eerste behandelprincipe van de Chinese geneeswijzen. In hoofdstuk 2 van de Huangdi Neijing Suwen wordt geschreven dat ziekten te voorkomen zijn door mee te gaan met de veranderingen van de seizoenen. In overdrachtelijke zin zijn de veranderingen van de seizoenen op te vatten als veranderingen die zich afspelen in het leven. Veranderingen kunnen zich afspelen op tijdschalen korter dan een jaar tot de tijdsduur een mensen leven of zelfs langer. Vanuit dit perspectief kunnen ziekten voorkomen kunnen worden door mee te gaan in het ritme van veranderingen in het leven.

De vier seizoenen zijn toe te schrijven aan vier van de Vijf Elementen. Hout correspondeert met de lente, Vuur correspondeert met de zomer, Metaal correspondeert met de herfst en Water correspondeert met de winter. Het element Aarde neemt een speciale positie in. Het staat niet voor een seizoen, maar vormt het centrum. Aan het einde van ieder seizoen vormt Aarde de transitie naar het volgende seizoen. Deze 4+1 rangschikking van de Vijf Elementen staat weergegeven in de figuur. Vijf elementen
In hoofdstuk 2 van de Suwen wordt de beweging is van de verschillende seizoenen beschreven. Een verstoring van deze beweging geeft problemen in het daarop volgende seizoen. De lente is de tijd dat het jonge groen ontluikt en met vol enthousiasme omhoog stormt. In de zomer kan de nieuwe spruit die in de lente geïnitieerd is, volgroeien en vruchten dragen. In de herfst vallen de bladeren en de volgroeide vruchten omlaag en sterven af. Niet alles sterft af, wat over blijft zijn de zaden. De winter is de tijd dat deze zaden opgeslagen liggen in de aarde voor regeneratie. Dit lijkt levenloos, maar zit vol potentie om de komende lente weer uit te groeien. Op deze wijze zijn in de fase van het water leven en dood onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Voor een goede overgang van naar het volgende element lijkt nodig te zijn dat het voorgaande element goed tot ontwikkeling gekomen is. Want wanneer het jonge leven dat in de lente niet volledig ontluikt, kan het in de zomer niet goed uitgroeien tot volle vruchten. Wanneer de vruchten in de zomer niet volledig kunnen uitgroeien, gaat dat ten koste van de zaden die vrijkomen met het afsterven van de vruchten in de herfst. Als het afsterven van de vruchten niet, of niet voldoende, plaats vindt, komen de zaden niet vrij en kunnen deze in de winter niet opgeslagen worden in de aarde. En zonder opslag van de zaden in de aarde vind er geen regeneratie plaats, wat weer ten koste gaat van het ontluiken van het leven in de lente.

Alles is veranderlijk en in de veranderingen is een cyclische beweging volgens de Vijf Elementen te zien. Deze cycli kunnen veel korter dan een jaar zijn, maar oplopen tot de tijdschaal van ons leven en zelfs nog langer. Vanuit dit perspectief kunnen we het advies uit hoofdstuk 2 van de Suwen ook in overdrachtelijke zin zien: door mee te gaan in het ritme van de veranderingen in ons leven kunnen we gezond leven. De Vijf Elementen zijn dan als volgt te interpreteren zijn. Hout staat voor enthousiast beginnen met iets nieuws. Hiervoor is boosheid gewenst, dit komt bij voorbeeld naar voren in de uitdrukking 'je even kwaad maken' om op gang te komen. De fase van bezig zijn en daarvan genieten staat voor Vuur. Vervolgens is het nodig om los te laten wat we niet meer verder mee kunnen om zo uit te komen bij de essentie. Afscheid nemen van datgene waar we van genoten hebben geeft verdriet. Dit is de fase van Metaal. Water staat voor opslag van de essentie. Dit vormt de voedingsbodem voor een nieuwe cyclus, niet wetende wat de nieuwe cyclus ons zal brengen. Dit niet-weten betekent angst ervaren. Ook in het hier hierin neemt Aarde weer een centrale positie in en zorgt voor de transitie van een fase naar de volgende.

Zoals al eerder gezegd, het leven is onderhevig aan veranderingen. Het is de kunst om mee te gaan in deze veranderingen. Als houvast hiervoor ontwikkelen mensen vaak patronen, gewoonten of rituelen. Wanneer de situatie verandert kan het zijn dat deze patronen niet meer helpen of zelfs in de weg zitten. Wanneer het niet lukt deze knellende patronen lost te laten, neemt de vitaliteit af. Op langere termijn kunnen dan klachten ontstaan. Iemand is dan vastgelopen in zijn (of haar) leven, kan niet meer meegaan met de verandering. Wanneer iemand zich bewust wordt van het patroon waarin hij is vastgelopen, is het mogelijk dit patroon los te laten (Metaal). Dit betekent een stap in het onbekende, zonder de vertrouwde houvast (Water). Vanuit dit onbekende is het mogelijk om opnieuw, met een gezonde boosheid, in leven te staan, maar dan wel op een andere manier. Vaak betekent dit dat iemand een nieuw patroon ontwikkelt (Hout), maar dan wel eentje die beter past in de situatie. Met dit nieuwe patroon is het mogelijk om weer verder te leven (Vuur). Een gezondheidsproces zoals hier beschreven staat kan met (onder andere) acupunctuur begeleidt worden. Maar dat is niet het enige. Mensen kunnen zich ook bewust worden van hun patronen door in een consult, maar ook daarbuiten, bewust bij stil te staan bij hun eigen ervaring van wat er speelt in hun leven. Op deze wijze kan er een wisselwerking ontstaan tussen acupunctuur en het onderzoeken van de eigen ervaring.

In een dergelijk proces zijn klachten op te vatten als een alarmsignaal voor een verminderd aanpassingsvermogen aan veranderende omstandigheden in het leven. Een behandeling volgens dit principe richt dus primair op het begeleiden van iemand in tijden van verandering. Wanneer iemand in staat is om anders, op een meer passende manier, in zijn of haar leven te staan treedt er ook een verandering in zijn of haar relatie tot de klacht. De klacht gaat een andere plek innemen in het leven kan hierdoor veranderen of zelfs verdwijnen. Dit komt dus niet altijd overeen met de afwezigheid van ziekten. Gezondheid in dit verband zou dus anders gedefinieerd moeten worden. Rudy Rijke beschrijft in zijn boek 'Op zoek naar gezondheid' ervaringen van mensen die zich, ondanks hun ziekte, heel vitaal voelen. Hij pleit er voor om gezondheid niet te definiëren als de afwezigheid van ziekten, maar als iets dat kan bestaan naast de aanwezigheid van ziekten. Hij omschrijft gezondheid als vitaliteit, verbondenheid en het gevoel betekenis te ervaren. Deze omschrijving van gezondheid lijkt goed te passen in de context van een gezondheidsproces zoals hier beschreven staat.

Bronnen:
C. Larre, Way of Heaven
G. Maciocia, Foundations of Chinese Medicine
R. Rijke, Op zoek naar gezondheid

Dit artikel is verschenen in Zhong Xin 1, 2010.